داخلی     نمايه     انديشه
::کتاب سال حوزه در سال 86::
تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور
اثر برگزیده کتاب سال حوزه در سال 1386
  کتاب «تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور» که یکی از آثار برگزیده کتاب سال حوزه است، نشانه‌های ظهور را در طول تاریخ با معیارهای علمی تحلیل و بررسی می کند.
Share/Save/Bookmark
يکشنبه ۲۶ اسفند ۱۳۸۶ ساعت ۱۸:۰۴
کد مطلب : 21970
تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور
به گزارش آینده روشن، آمدن مهدی موعود (عج) به عنوان منجی بشر، در متون اسلامی با نشانه‌هایی قرین شده است تا منتظران ظهور با دیدن آنها به حقانیت مدعی نجات‌بخشی پی برده و با آمادگی به استقبال او بشتابند؛ اما در گذر زمان، دسته‌ای از آدمیان به انگیزه‌های مذهبی یا سودجویی سیاسی، به نشانه‌سازی‌هایی دست زدند تا در پرتو آن، حرکت خویش را زمینه ساز ظهور یا خویشتن را به عنوان موعود آخرالزمان جای زنند.

این علایم به مرور ایام در اندیشه برخی، امری مسلم تلقی و موجب رهزنی‌هایی شده است و بجا می‌نماید این نشانه‌ها، با معیارهای علمی به ترازوی نقد گرفته شوند. کتاب «تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور» در پی چنین هدفی شکل گرفته است.

این پژوهش که در نهمین همایش کتاب سال حوزه حایز رتبه و مقام شده است، نگاهی منتقدانه درباره چهار منبع و نود و چهار حدیث از روایات علایم ظهور است.

مؤلف کوشیده است سه سؤال مهم را پاسخ گوید که عبارتند از:

1. چه ارتباطی بین نشانه‌های ظهور امام مهدی (عج) و حوادث تاریخی است؟ 

2. آیا حوادث تاریخی که تصور می‌شود از علایم ظهور باشد، واقعاً از نشانه‌های ظهور است؟
 
3. آیا این روایات جعلی است؟

مجموع پاسخ به این سؤالات، در دو فصل و در قالب شانزده گفتار، تقدیم «مهدی پژوهان» شده است.

در فصل اول و گفتار اول، ابتدا چهار کتاب حدیثی مهم این موضوع نقد و بررسی شده. در وثاقت سه کتاب از این چهار کتاب، به دلیل وثاقت مؤلفان آنها (مرحوم نعمانی، شیخ صدوق و شیخ صدوق) جای هیچ شک و شبهه‌ای نیست که این بزرگان معتبر هستند، ولی با توجه به این که بحث ملاحم و نشانه‌های ظهور را برخی از فرقه‌های منحرف شیعه مانند واقفی‌ها روایت کرده‌اند، لازم است این روایات با تأمل بیشتری مورد دقت قرار گیرد.

اما کتاب نعیم بن حماد، مملو از روایات جعلی است. زیرا قطعاً از معصوم صادر نشده است. حتی بسیاری از روایات آن از نظر اهل سنت قابل اعتماد نیست.

گفتار دوم این پژوهش به بررسی راویانی پرداخته که در اکثر سلسله اسناد روایات علایم ظهور وجود دارند. این راویان عبارتند از:
احمد بن محمدبن محمدبن سعید معروف به «ابن عقده» که با بیش از چهل روایت، بیشترین سهم را دارد، پس از او به ترتیب، علی بن حسن بن فضال، علی بن حمزه بطائنی و فرزندش حسن، جعفر بن محمد فزاری، عبیدالله بن موسی علوی، علی بن احمد بندیجی و ... کسانی‌اند که در سلسله اسناد واقع شده‌اند.

گفتار سوم این اثر درباره مفهوم علامت، علامت در قرآن و حدیث، اقسام علامت و نشانه سمبلک است.

گفتار چهارم درباره سیر تاریخی علایم ظهور در روایات و منابع است.
گفتار پنجم به اندیشه مهدویت در اهل سنت و شیعه و اندیشه غیبت و انتظار در فرق اسلامی اختصاص یافته است.

دو گفتار آخر از فصل اول نیز، به مرور نشانه‌های ظهور و آمیختگی آن به اشراط الساعة اختصاص یافته است.

فصل دوم «تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور» اختصاص به نقد و بررسی اخبار و روایات مربوط به پرچم‌های پیش از ظهور، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی، قیام سید حسنی و سید خراسانی و روایات طلوع خورشید از غرب است.

نتیجه و خلاصه این شش گفتار در قالب سخن آخر این گونه بیان شده است: 

«نشانه‌های ظهور قائم آل محمد (عج) موضوعی نیست که به راحتی بتوان درباره آن اظهارنظر کرد؛ زیرا از سویی روایات آن به طور گسترده در منابع کهن و معتبر شیعه و سنی ذکر شده و از سوی دیگر، انگیزه برای جعل و تحریف درباره آن جدی بوده است. مدعیان مهدویت یا هوادارانشان، از این که روایات معصومان (ع) را بر خود تطبیق کرده یا بخش هایی از آن را تحریف کنند، ابایی نداشته‌اند و این موضوع از برخی روایات به خوبی آشکار است.»

«متأسفانه مؤلفان قدیم و جدید هم آن گونه که باید در این موضوع قلم نزده و اغلب به نقل روایاتی در این باره اکتفا می‌کنند و به بررسی و تحلیل احادیث و آثار نمی‌پردازند.»

«نوشتار حاضر، با هدف رویکردی جدید به موضوع علایم ظهور، تلاش کرد بخشی از نشانه‌های ظهور را که احتمال تاریخی بودنش وجود دارد بکاود. نتایج این پژوهش را می‌توان چنین خلاصه کرد:»

«1. علامت‌های ظهور با نشانه‌های برپایی قیامت (اشراط الساعه) در روایات، به خصوص منابع اهل سنت، خلط شده و برخی از نشانه‌های قیامت به عنوان علامت ظهور تلقی شده است.»

«2. روایات مربوط به بیرون آمدن پرچم‌های سیاه از سمت مشرق و خراسان که جز چند مورد، در منابع اهل سنت وجود دارد، دو دسته‌اند: بخشی از آنها قطعاً از مهدی سخن نمی‌گویند و پیش گویی قیام بنی عباس است یا عباسیان پس از رسیدن به حکومت آنها را جعل کرده‌اند و بخش دیگر که کلمه مهدی در آنها وجود دارد، به دسته اول ارجاع و با آن تفسیر می‌شوند، چون تفصیل بین این دو گروه از مجموع روایات استفاده نمی‌شود. بنابراین «رایات سود»، نشانه ظهور مهدی نیست.»

«3. از میان روایات مربوط به کشته شدن نفس زکیه پیش از ظهور، تنها چند خبری که چهار یا پنج نشانه حتمی از جمله نفس زکیه را بیان کرده‌اند، اهمیت دارند که از این میان دو یا سه روایت ـ هر چند در اصطلاح صحیحه گفته نشوند ـ قابل پذیرش‌اند. با این حال و با توجه به امکان تحریف یا تطبیق غالب اخبار نفس زکیه بر محمد بن عبدالله حسنی (متوفای 145 ق)، احتمال کشته شدن انسانی پاک سیرت که مرگ او نشانه‌ای برای ظهور به شمار آید، منتفی نیست.»

«4. مهمترین نشانه‌ای که برای ظهور گفته می‌شود و نوعی تواتر معنوی را در منابع شیعه و سنی اثبات می‌کند، خروج سفیانی است. هر چند ابهام‌های مربوط به دخالت امویان و عباسیان در اخبار سفیانی جدی است و از سوی دیگر، ظهور مدعیان سفیانی در شرایط حساس تاریخ اسلام و تطبیق اجمالی بخشی از روایات بر آنان قطعی می‌باشد، با این حال نمی‌توان اصل موضوع سفیانی را انکار کرد؛ زیرا روایات آن به طور گسترده در منابع شیعه و سنی وجود دارد و خدشه در همه آنها یا برگرداندن این مجموعه به منشأ و منبعی واحد امکان ندارد.»

«5. طلوع خورشید از مغرب، نشانه ظهور مهدی نیست، در عین حال بهره برداری فاطمیان مصر از این روایات، اصل آنها را مردود نمی‌سازد، بلکه به نظر می‌رسید این موضوع از نشانه‌های قیامت است.»

«6 و 7. دو عنوان خراسانی و حسنی که در میان نشانه‌های ظهور شهرت زیادی یافته‌اند، کمترین اخبار را به خود اختصاص داده‌ و اثبات علمی نشانه بودن آن دو دشوار است.»

از امتیازات این اثر می‌توان به کتاب نامه، کتاب‌شناسی مختصر علایم ظهور و فهرست اعلام آن اشاره کرد که در پایان کتاب درج شده است.

«تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور» را، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برای نخستین بار در سال 1385 منتشر کرده است. نویسنده آن مصطفی صادقی است و کتاب با شمارگان 1400 نسخه و با قیمت 2000 تومان انتشار یافته است.

گزارشگر: محمدرضا فؤادیان